(Người Thành Thị  – Cosmolife.vn) Năm năm triển khai EVFTA đã đưa kim ngạch thương mại song phương Việt Nam – EU từ dưới 50 tỷ USD lên gần 78 tỷ USD, song thị phần hàng Việt vẫn khiêm tốn trong “rừng ưu đãi” của EU. Tại Diễn đàn hợp tác kinh tế – thương mại Việt Nam – EU 2025, các nhà hoạch định và doanh nghiệp hai bên cùng nhìn về một hợp tác kinh tế được đánh thức bởi xung lực mới, nơi không chỉ thuế quan được cắt giảm, mà còn là tiêu chuẩn xanh, chuỗi cung ứng bền vững, chuyển đổi số và năng lượng sạch. Bài viết sau đây sẽ mổ xẻ hiệu quả 5 năm EVFTA, đánh giá thách thức mới và gợi mở chiến lược để Việt Nam không để thời cơ vuột mất.

Khi sự kiện Diễn đàn Hợp tác Kinh tế – Thương mại Việt Nam – EU 2025 khai mạc tại TP. HCM vào ngày 17/10, chủ đề “Khai phá những xung lực mới” không đơn thuần là khẩu hiệu, mà là lời kêu gọi hành động trong bối cảnh kinh tế toàn cầu biến động và xu hướng thương mại xanh định hình lại quy luật. Thứ trưởng Bộ Công Thương Phan Thị Thắng không giấu niềm tin: “EVFTA không chỉ góp phần thúc đẩy giao thương, đa dạng hóa thị trường, mà quan trọng hơn còn hỗ trợ chuyển đổi cơ cấu kinh tế, cải cách thể chế và mở rộng hợp tác với EU trong kinh tế xanh, kinh tế số, phát triển bền vững.”

Thứ trưởng Bộ Công Thương Phan Thị Thắng phát biểu khai mạc diễn đàn.

Nếu nhìn lại hành trình năm năm vừa qua, EVFTA đã đem đến những “trái ngọt” rõ rệt. Theo Cục Hải quan Việt Nam và các báo cáo của Bộ Công Thương, kim ngạch thương mại song phương tăng từ 48,9 tỷ USD trước khi EVFTA có hiệu lực lên gần 78 tỷ USD, tương ứng tốc độ tăng bình quân khoảng 10,1 % mỗi năm. Trong đó, xuất khẩu sang EU gia tăng khoảng 11,7 %/năm, trong khi nhập khẩu từ EU tăng 6,1 %. So với giai đoạn trước, EVFTA đã tạo cú hích để doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận thị trường châu Âu thuận lợi hơn, tăng tính cạnh tranh nhờ ưu đãi thuế quan và cơ chế thông thoáng hơn.

Tuy nhiên, câu chuyện thành công ấy không đồng nghĩa với việc mọi chặng đường đã trải qua là bằng phẳng. Dư địa tăng trưởng vẫn còn rất rộng, nhưng để “khai phá” nó cần vượt qua nhiều rào cản mới.

Rào cản thị phần thấp và thách thức cạnh tranh

Một nghịch lý dễ nhận thấy: mặc dù kim ngạch xuất khẩu tăng rõ, nhưng thị phần hàng Việt tại EU vẫn ở mức rất khiêm tốn. Trong nhiều nhóm hàng chủ lực như dệt may, nông sản, thủy sản, tỷ lệ đóng góp vào tổng nhập khẩu EU từ các nguồn ngoài khối chỉ dao động từ 2 % đến 4 %. Ví dụ, EU nhập khẩu thủy sản khoảng 30 tỷ EUR mỗi năm, nhưng đóng góp của Việt Nam vẫn rất khiêm tốn so với các nước như Na Uy, Ecuador hay Canada.

Nguyên nhân thì đa chiều. Trước hết, để được hưởng ưu đãi thuế quan EVFTA, hàng hóa Việt Nam phải đáp ứng quy tắc xuất xứ EUR.1. Theo Cục Xuất nhập khẩu, năm 2024, tỷ lệ cấp C/O EUR.1 đạt 35,1 %, tăng 18,1 % so với 2023. Những nhóm ngành như chè (~99,2 %), thủy sản (84,4 %) hay hạt tiêu (75,3 %) đạt cao, nhưng vẫn còn nhiều ngành khác chưa tận dụng được ưu đãi này.

Bên cạnh đó, EU đang mở rộng mạng lưới FTA với các đối tác như Vương quốc Anh, các nước Đông Nam Á khác… điều này đồng nghĩa với cạnh tranh ưu đãi sẽ ngày càng khốc liệt, và lợi thế thuế quan của Việt Nam có thể bị giảm dần nếu không giữ tốc độ cải cách và nâng cao năng lực cạnh tranh. Dịch chuyển chuỗi cung ứng, xu hướng bảo hộ, chính sách chống biến đổi khí hậu, các quy định cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), chỉ thị trách nhiệm doanh nghiệp (CS3D), quy định chống phá rừng (EUDR) – tất cả đặt ra thách thức rất thực để doanh nghiệp Việt Nam phải đón đầu chứ không đi theo.

Ngoài ra, các chi phí logistics quốc tế, chi phí tài chính, chi phí tuân thủ tiêu chuẩn kỹ thuật – môi trường cao tại EU vốn cao hơn nhiều so với các thị trường khác – cũng làm giảm lợi thế biên lợi nhuận của doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam.

Xung lực mới: từ ưu đãi thuế đến giá trị bền vững

Trong bối cảnh trên, Diễn đàn 2025 đánh dấu giai đoạn chuyển từ “lợi ích thuế quan” sang “giá trị bền vững”. Doanh nghiệp và Chính phủ đồng loạt nhấn mạnh: không chỉ xuất khẩu càng nhiều, mà phải xuất khẩu càng “ngầu hơn” – xanh hơn, minh bạch hơn, bền vững hơn.

Đại sứ Tây Ban Nha Carmen Cano de Lasala và Đại biện Đan Mạch Lasse Pedersen Hjortshøj khẳng định: “Việt Nam là đối tác hàng đầu của EU trong ASEAN, và chúng tôi rất tin tưởng vào các động lực mới thúc đẩy tăng trưởng thương mại & đầu tư trong các lĩnh vực xanh, tuần hoàn và nông nghiệp công nghệ cao.” Đại diện EuroCham, ông Jean-Jacques Bouflet, tiết lộ: 76 % lãnh đạo doanh nghiệp châu Âu hiện xem Việt Nam là điểm đến đầu tư hấp dẫn; 80 % dự báo điều kiện kinh doanh sẽ tiếp tục cải thiện trong 5 năm tới.

Bà Carmen Cano de Lasala, Đại sứ Tây Ban Nha tại Việt Nam phát biểu.

Với những xu hướng này, Việt Nam cần thể chế hóa các tiêu chí xanh – từ kiểm toán khí nhà kính, quy định CBAM (đang được EU áp dụng từng bước), đến chuẩn ESG (môi trường, xã hội, quản trị) để doanh nghiệp sẵn sàng đón nhận vốn xanh và chinh phục chuỗi giá trị cao.

Ông Jean-Jacques Bouflet, Phó Chủ tịch EuroCham phát biểu.

Đặc biệt, trong những lĩnh vực mới như kinh tế số, chuyển đổi năng lượng, kinh tế tuần hoàn, các doanh nghiệp Việt – nếu có định hướng rõ rệt – có thể trở thành đối tác đáng tin cậy của các tập đoàn châu Âu. Chính sách ưu đãi, vốn vay xanh và cơ chế hợp tác về đối ứng công–tư sẽ là bàn đạp rất cần.

Chính sách kết nối, hành lang hỗ trợ và vai trò nhà nước

Chính phủ Việt Nam, thông qua Bộ Công Thương, đã xác định Diễn đàn 2025 là dịp để không chỉ đánh giá hiệu quả EVFTA, mà mở ra cơ chế hỗ trợ thực tiễn cho doanh nghiệp trong giai đoạn tới. Trong phát biểu tại diễn đàn, Thứ trưởng Phan Thị Thắng nhấn mạnh rằng cần linh hoạt hơn trong quản trị thị trường, cải cách thể chế, cắt giảm thủ tục, đồng thời phối hợp chặt với EU để thực hiện các chuẩn mực thương mại xanh quốc tế.

Về vốn đầu tư, EU hiện là nhà đầu tư nước ngoài lớn thứ 7 tại Việt Nam, với hơn 2.743 dự án còn hiệu lực và tổng vốn đăng ký 31,87 tỷ USD (tính đến tháng 9/2025). Dòng vốn này tập trung vào năng lượng tái tạo, công nghiệp chế biến, công nghệ cao và logistics xanh – cho thấy sự ưu tiên của nhà đầu tư EU vào các lĩnh vực hợp tác đổi mới.

Chính phủ cần chủ động xây dựng hành lang pháp lý tương thích với các chỉ tiêu xanh của EU, đặt ra lộ trình áp dụng CBAM theo giai đoạn, phát triển tiêu chuẩn ESG trong doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp lớn làm điểm lan tỏa về sau. Việc này không chỉ giúp doanh nghiệp xuất khẩu mà còn củng cố niềm tin của nhà đầu tư quốc tế vào môi trường kinh doanh Việt Nam khi chuyển từ ưu đãi thuế sang ưu đãi chất lượng.

Một giải pháp then chốt cũng là lồng ghép tài chính xanh vào các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs), bằng cách tạo quỹ hỗ trợ xanh, ưu đãi lãi suất, bảo lãnh tín dụng xanh – từ đó giúp doanh nghiệp nhỏ có đủ năng lực tuân thủ chuẩn xanh khi tham gia xuất khẩu sang thị trường như EU.

Các diễn giả thảo luận tại diễn đàn.

Nhìn ra khu vực & toàn cầu: xu hướng FTA, chiến lược chuỗi cung ứng

Bối cảnh toàn cầu hiện nay đang chứng kiến nhiều điều chỉnh chiến lược thương mại: các quốc gia lớn như Mỹ, Trung Quốc, Ấn Độ tăng cường bảo hộ, đồng thời xu hướng hợp tác xanh và chuỗi cung ứng có chọn lọc ngày càng thịnh hành. Trong môi trường đó, EVFTA được xem như “cửa ngách ưu việt” nếu Việt Nam biết cách tận dụng và bảo vệ lợi thế.

Trên bình diện khu vực, ASEAN đang cạnh tranh quyết liệt để trở thành trung tâm sản xuất xanh mới, và Việt Nam có lợi thế về nhân lực trẻ, cơ cấu dân số thuận lợi và vị trí địa lý thuận tiện. Nếu các quốc gia trong ASEAN chưa chuẩn bị tốt cho tiêu chuẩn xanh, thì Việt Nam hoàn toàn có thể vươn lên dẫn đầu trong chuỗi cung ứng xanh khu vực.

Trên bình diện toàn cầu, nhà đầu tư quốc tế đang tập trung vào những nơi có khả năng đáp ứng ESG, sáng tạo công nghệ và kết nối rộng. Việt Nam, nếu nhanh nhạy trong việc thiết lập khung pháp lý xanh, có thể trở thành điểm đến “chọn lọc” cho dòng vốn chuyển dịch chuỗi cung ứng toàn cầu – từ đó bật lên như “trung tâm sản xuất xanh mới” tại châu Á.

Kết: “Xung lực mới” không chờ đợi

EVFTA đã mở ra cơ hội hiếm có cho Việt Nam trong 5 năm qua. Nhưng phần khó chưa đến: từ tiền tố ưu đãi thuế quan đến hậu tố chuỗi giá trị xanh, Việt Nam đang đứng trước cửa ngưỡng chuyển đổi chiến lược. Diễn đàn 2025 không chỉ là nơi nhìn lại; nó là điểm xuất phát để cùng khai phá xung lực mới cho hợp tác Việt Nam – EU trong thời đại mới.

Con đường phía trước là thiết kế thể chế xanh, hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ tiếp cận chuẩn mới, phát triển tài chính xanh và đảm bảo doanh nghiệp Việt không chỉ xuất khẩu được nhiều hơn, mà xuất khẩu được “giá trị cao hơn”. Nếu chậm chân, Việt Nam sẽ để cơ hội vuột mất – nhưng nếu quyết liệt và chủ động, xung lực mới sẽ đưa thương mại với EU bước vào một giai đoạn hoàn toàn khác: bền vững, sáng tạo và dẫn dắt xu hướng.